Nhà Gỗ Hội An- Giá trị của truyền thống

Hội An nổi tiếng là một địa điểm du lịch có nhiều danh lam thắng cảnh đẹp và những công trình kiến trúc cổ xưa vẫn luôn giữ được những nét đẹp truyền thống đi sâu vào lòng người.

Trong các giá trị của ngôi nhà gỗ Hội An, giá trị tiêu biểu nhất, đặc trưng nhất và độc đáo nhất chính là những giá trị về trang trí nghệ thuật.
PGS.Trần Lâm Biền đã nhận định: “Nhìn chung, với cả nước, thì những ngôi nhà tư nhân có giá trị điêu khắc nghệ thuật hiện rất hiếm gặp. Vì thế, nhà cổ Hội An đã có một giá trị đích thực vượt qua tính địa phương để trở thành điểm sáng văn hóa của dân tộc” [5, 61]. PGS. Chu Quang Trứ thì cho rằng kiến trúc ở Hội An “được người thợ xây dựng khoác cho bộ áo nghệ thuật lộng lẫy” đến nỗi “nghệ sĩ đã chạm tất cả những chỗ cần chạm và có thể chạm được, khiến người xem tưởng đang xem những tờ tranh và bức chạm treo trên nó” [7, 313] và ông đã ví von “một số nhà chạm khắc trang trí công phu trở thành những lâu đài nghệ thuật” [7, 311]. Còn GS. TS Hoàng Đạo Kính thì khẳng định: Trong loại hình di tích “nhà gỗ” ở Việt Nam có lẽ sự nguyên vẹn về trang trí kiến trúc chỉ còn lại ở Hội An” [4, 353].
hoi_an-2219
Trước tiên, hãy xin chú ý đến những bờ hồi. Có thể nói Hội An là nơi mà bờ hồi của những ngôi nhà được làm cầu kỳ vào loại nhất nước. Bàn tay tài hoa của các người thợ đã làm cho những bờ hồi thô cứng thành những đường cong mềm mại, tạo nên sự uốn lượn, bay bổng cho mỗi ngôi nhà. Cùng với bờ hồi của các công trình tôn giáo, tín ngưỡng khác, bờ hồi trong các ngôi nhà gỗ là một trong những đặc trưng nổi bật của di sản kiến trúc khu phố cổ Hội An.
 
 
Nhà gỗ Hội An có bốn kiểu trang trí bờ hồi cơ bản nhưng sự biến thể của chúng thì tạo nên rất nhiều kiểu dáng. Kiểu trang trí đơn giản nhất là trang trí thẳng, nghĩa là chỉ làm gờ mái có xoi chỉ chạy thẳng theo bờ mái từ nóc đến diềm. Kiểu trang trí này ít có giá trị nghệ thuật và chỉ xuất hiện trong các ngôi nhà được xây dựng muộn. Kiểu trang trí cong đơn làm cho bờ hồi từ đỉnh nóc tạo dáng cong cong trước khi chạy thẳng xuống diềm. Kiểu trang trí cong kép tạo cho bờ hồi uốn lượn theo nhiều cung bậc. Và kiểu trang trí giật cấp phức tạp nhất, làm cho bờ hồi của ngôi nhà có những biến tấu sinh động, giàu thẩm mỹ. Nhận xét về tính đa dạng trong trang trí bờ hồi các ngôi nhà gỗ Hội An, họa sĩ Lưu Công Nhân đã cảm nhận: “Hãy leo lên một gác cao nhìn xuống những đầu hồi của hai dãy phố anh mới thấy được cái tài hoa về nghệ thuật đô thị của cha ông ta thuở xưa” [6,410].
hoian171213-5
Nói đến trang trí nhà gỗ Hội An, không thể bỏ qua một đặc trưng hết sức thú vị và độc đáo nữa, đó là trang trí mắt cửa. Mắt cửa bao giờ cũng được gắn thành đôi trên bộ cửa chính ra vào. Có lẽ ban đầu, đây chỉ là hai chốt gỗ có công năng kiến trúc là chính, nhưng dần dần người ta tạo hình, trang trí các đề tài phù hợp và cuối cùng là khoác lên mình chúng những ý nghĩa tâm linh. Dẫu sao thì “mắt cửa ở Hội An vẫn là một sáng tạo, vừa giữ nguyên tính chất kỹ thuật, lại mang thêm ý nghĩa tín ngưỡng và giá trị nghệ thuật đặc sắc” [8,51].
Trong tâm thức người Hội An, đôi mắt cửa chính là nhãn quan, là tầm nhìn, là sự định hướng phát triển đi lên cho một ngôi nhà, đồng thời, đó còn được xem như một cơ quan giám sát vô hình, có thể thấu hiểu, thấu nhìn mọi suy nghĩ và hành vi của các thành viên gia đình trong quan hệ nội bộ. Về hình dáng, mắt cửa thường có dạng hình tròn, tròn có cắt khấc, bát giác, lục giác, vuông, bán cầu…Người ta hay chọn đôi mắt cửa hình tròn, cắt khấc thành 6 hoặc 8 cánh hoa xoáy tròn, phía trong là hình bát quái rồi đến vòng tròn lưỡng nghi tại tâm điểm. Có mắt cửa khắc 5 con dơi quay đầu vào tâm mắt với ý nghĩa “ngũ phúc lâm môn”, có mắt cửa khắc chữ “thọ” với 5 con dơi bao quanh nhằm cầu mong “ngũ phúc viên thọ”…
Cũng như kiến trúc gỗ ở nhiều nơi khác, không gian nội thất của ngôi nhà gỗ trong khu phố cổ Hội An là môi trường lý tưởng cho sáng tạo nghệ thuật của các nghệ nhân. Mặc dù trong giai đọan này, luật Gia Long có những điều quy định nghiêm ngặt như: “không được sơn vẽ và trang trí,… cấm chạm trổ các vì kèo… kiểu nhà làm đẹp quá thì bị tội lộng hành” [9, 61] nhưng sức sống của nền nghệ thuật dân gian vẫn tự do sáng tác và để lại cho đời những tác phẩm giá trị. Tại đây, trên các bộ vài, trên các bức vách, trên các tai cột,… đều để lại những tác phẩm điêu khắc gỗ hết sức phong phú, sinh động, làm cho ngôi nhà có thể được xem như những “lâu đài nghệ thuật”.
11Hue_HoiAn_NhaCo
Trên các bộ vài kèo, trừ bộ vài luôn thường không được trang trí, các kiểu vài còn lại trong ngôi nhà cổ như vài chồng, vài trính chồng-trụ đội, đặc biệt là vài vỏ cua, luôn được chạm trỗ trang trí rất tỉ mỉ, công phu.
Trong bộ vài chồng, ngoài việc tạo dáng thanh mảnh, gọn gàng, từng thanh kèo còn được trau chuốt, chạm khắc hình hoa lá hoặc con giao, làm cho ta hình dung là mỗi bên có một đàn giao gồm ba con, đuôi con dưới gác lên đầu con trên để cùng trườn xuống theo chiều bờ mái và vươn ra hiên trước, hiên sau của một ngôi nhà. Bộ khung của một nếp nhà gỗ ba gian làm kiểu vài chồng có cả một đàn giao long 24 con trườn ra bên ngoài trong tư thế linh hoạt như vậy, rõ ràng thể hiện ước muốn của gia chủ về sự phát triển, thành đạt.
Bộ vài trính chồng-trụ đội còn được trang trí nhiều đề tài hơn trên cả những thanh trính chồng và trụ đội. Thông thường, trụ đội phần dưới được tạo hình trái bí tròn dẹt, có nhiều múi, dọc hai bên thân trụ có gắn thêm hai bông gỗ thon thả hình chữ triện, hồi văn hoặc hoa lá cách điệu. Còn các thanh trính chồng nằm ngang thì được chạm nổi các đề tài bát bửu, hoa lá, mây xoắn và hai đầu cũng được trang trí thành đầu con giao. Bát bửu (8 đồ vật quý) dù được thể hiện thành nhiều hình thức khác nhau nhưng đều cầu mong sự giàu sang phú quý, sự tài hoa và học hành đỗ đạt.
Và, điều đáng lưu tâm hơn cả là nghệ thuật trang trí trên các vài vỏ cua. Đây là một cấu kiện gỗ nguyên khối để đỡ vòm mái hiên nhưng dưới bàn tay của các người thợ, nó biến thành những tác phẩm điêu khắc tuyệt mỹ, “vỏ cua Hội An không chỉ đẹp hơn so với vỏ cua Huế. Còn có thể coi vỏ cua Hội An là một bộ phận kiến trúc được trang trí đẹp nhất trong số các kiến trúc gỗ còn lại tại Hội An” [3, 103]. Xét về tính đa dạng của các đề tài trang trí, “nếu như ở Huế đề tài trang trí trên bộ vài vỏ cua dừng ở hoa lá, mây xoắn thì ở Hội An đề tài mở rộng hơn nhiều, nào: song kiếm, song ngư, hổ phù, hoa lá cách điệu, ngũ phúc viên thọ…”[3, 103], và nhiều đề tài khác nữa, làm cho cái tên dân dã, mộc mạc “vài vỏ cua” không còn tầm thường như tên gọi của nó.
images_Nha-co-tan-ky
Các bức vách gỗ trong ngôi nhà cũng là “đất dụng võ” để các nghệ nhân thi thố tài năng trang trí. Cách trang trí đơn giản nhất ở đây là người ta chia những bức vách gỗ ra thành nhiều ô vuông, chữ nhật, tam giác, tròn,… với nhiều kích cỡ khác nhau và mỗi ô đó đều xoi gờ kẻ chỉ, rồi ghép chúng lại theo một bố cục hài hòa. Các bức vách gỗ ở mặt tiền, ở xung quanh bàn thờ, ở dưới vài vỏ cua, dưới vài trính chồng-trụ đội hoặc vách trước nhà cầu,… thường được trang trí như vậy.
Đặc biệt, đối với một số ngôi nhà tiêu biểu, phần vách gỗ xung quanh sân trời – nơi tiếp giáp giữa ba hạng mục kiến trúc: nhà trước, nhà cầu và nhà sau-lại được trang trí rất kỹ lưỡng. Đề tài trang trí trong khoảng không gian này cũng vô cùng phong phú và sinh động. Bên cạnh các ô hộc làm nền, các bức vách được chia thành các mảng rộng hẹp, dài ngắn khác nhau để chạm trổ các hình tượng tứ bình, tứ quý hoặc vui nhất là cảnh sinh hoạt của tứ dân (ngư – tiều – canh – độc) sống động như hiện thực.
Ở một số ngôi nhà, vách gỗ chạm hình chữ thọ – con dơi theo đề tài “tứ phúc viên thọ” hoặc “ngũ phúc” nhằm cầu mong sự hạnh phúc, trường thọ. Ngoài ra, trên cửa sổ nhìn ra sân trời, người ta còn làm những chấn song tạo dáng thành những đốt trúc – biểu trưng cho người quân tử, thẳng ngay, trường xuân, bất diệt …
Xung quanh không gian cột hiên tiếp giáp với phần cuối mái, tại vị trí giao nhau vuông góc giữa kèo và cột, ngôi nhà gỗ còn được điểm tô nghệ thuật bằng những con ke gỗ với nhiều đề tài. Xuất hiện khá nhiều là hình tượng con cá chép, được điêu khắc theo dạng tượng tròn, ngực tì vào cột hiên bằng mộng, đầu hướng ra phía trước và đuôi quẫy lên để nâng cây đòn tay dưới cùng của mái. Hình tượng cá chép trong những trường hợp này được các nghệ nhân thể hiện thêm các chi tiết của con rồng ở râu, vảy và vây theo đề tài cá chép hóa rồng, liên quan đến việc thi cử của Nho giáo, sự thành đạt trong Nho học.
Dù nhà nước phong kiến lúc bấy giờ có những quyết định nghiêm ngặt về trang trí kiến trúc, nhưng các nghệ nhân dân gian ở Hội An vẫn táo bạo điêu khắc những con rồng và chủ nhà cũng liều lĩnh cho gắn những con rồng đó vào tai cột nhằm cầu mong quyền uy và sức mạnh. Cũng nằm trong “tứ linh”, con lân thường được chạm dưới dạng phù điêu để trang trí chủ yếu trên những khám thờ với ý nghĩa chở che tâm tưởng của thời đại bay theo ước vọng, biểu trưng của thái bình thịnh trị, của những điềm lành.
Sóc – nho cũng là đề tài thường gặp trong trang trí nhà gỗ và thường đặt ở vị trí tai cột nhằm gợi lên khả năng nhanh nhẹn, thông minh và cầu sự no đủ, hạnh phúc toàn vẹn… Ngay dưới phần mái ngói và trên đà cửa, ngôi nhà có gắn những bức chạm nhỏ hình quả đào tiên tượng trưng cho huyền lực có thể trừ ma quỷ, biểu hiện cho sự thánh thiện, cho nhân duyên và ước mong trường thọ . Quả lựu, quả mãng cầu thì nói lên sự sinh sôi nảy nở nhằm cầu chúc bội thu mùa màng, đông đúc cháu con để thay nhau nối dõi tông đường.
Về kỹ thuật điêu khắc trên gỗ, các nghệ nhân tài hoa của làng mộc Kim Bồng đã biết kết hợp nhuần nhuyễn cả khắc chìm lẫn chạm nổi để tạo cho hình mẫu sự hài hòa, trọn vẹn. Đặc biệt, có nhiều bức chạm trên vách gỗ hoặc trên những thanh kèo chồng, kỹ thuật chạm lộng đã tạo ra những không gian chiều sâu với nhiều tầng, nhiều lớp. Về bố cục trang trí, dù vẫn tuân thủ tính đăng đối như là một nguyên tắc bắt buộc, nhưng ở đây “các nghệ nhân dân gian đã vận dụng nó, bố cục của họ chỉ đăng đối. Hay nói cách khác, đối xứng ở đây chỉ còn là đối ứng mà thôi”[1, 554].
Ngoài gỗ ra, các viên đá tán ở chân cột cũng được chạm khắc khá cầu kỳ để làm cho ngôi nhà đẹp từ mặt đất. Dù đá tán là khối vuông hay khối trụ, các đề tài trang trí hay gặp là các dạng hồi văn, dấu chấm nổi hoặc hình lá sen, lá đề,…Hình tượng hoa sen hoặc lá sen thường gắn với Phật giáo, nó là hiện thân của sự trong sạch, tinh khiết, nhân quả luân hồi, nhưng cũng vừa trang nhã, thùy mị, là cõi cực lạc, mang yếu tố âm,… Còn lá đề tượng trưng cho sự giác ngộ Phật pháp, đánh dấu sự kiện Đại Giác của Đức Phật.
Trên những mảng tường ở sân trời hoặc ở phía sau cổng, nơi tiếp giáp bờ sông, những ô thông gió thường được trang trí hoa chanh, hoa thị hoặc đồng tiền với mong muốn gửi gắm vào đây lòng tin về sự giàu sang, thịnh vượng. Cũng trong khoảng không đầy ắp nghệ thuật này, người thợ đã khéo léo bố trí giếng nước (thiên tỉnh) hoặc bể cá cảnh với hòn non bộ…Tất cả cùng góp phần tạo nên một không gian nên thơ, ấm cúng, làm thư giản tâm hồn.
Nội thất của những ngôi nhà gỗ hình ống Hội An còn được các thế hệ gia chủ bổ sung, tô điểm, làm đẹp thêm bằng hệ thống các hoành phi, trướng nghi, liễn đối,… Nghi trướng được treo trên bàn thờ tổ tiên, hoành phi được treo đăng đối trên các đà thượng, còn liễn đối thì treo dọc theo chiều đứng của cột và thường quay mặt theo hướng nhà. Các bức hoành, liễn ở đây, ngoài việc sơn son thếp vàng, ngoài việc chạm khắc các chữ Hán bằng nghệ thuật thư pháp điệu nghệ, chúng còn được cẩn khảm trai ốc và trang trí rất tỉ mỉ, tinh vi.
Đây còn là nơi để sắp đặt, bố trí hợp lý các đồ gia dụng phong phú như tủ, giường, bàn, ghế,…tất thảy đều bằng gỗ và được chạm trổ trang trí hết sức cầu kỳ. Rồi những bức tranh thủy mặc, những bức họa chân dung được lồng khung sang trọng treo trong phòng khách. Rồi những chiếc lồng đèn bằng gỗ, tre, giấy, vải,… tạo thành khối tròn, dẹt, lục giác, bát giác,… được treo cân đối trên trần nhà. Rồi những cổ vật giá trị như bình, lọ, lư, tượng,..được đặt trong những vị trí trang trọng,… Toàn bộ không gian ngôi nhà như hòa quyện vào nhau trong sắc màu nghệ thuật huyền diệu, lung linh.
Và trước mặt tiền mỗi ngôi nhà truyền thống bao giờ cũng gắn biển hiệu lên phía trên đôi mắt cửa. Hầu hết các biển hiệu đều được làm bằng gỗ, chạm khắc rất đẹp, có tính nghệ thuật cao, đặc điểm đó làm cho nhiều khách viễn phương thán phục: “chỉ riêng ở điều này, người dân Hội An đã tỏ ra có một bản lĩnh văn hóa lịch lãm”[2, 59-60].
Như vậy, mỗi ngôi nhà cổ trong khu phố cổ Hội An thực sự là một “lâu đài nghệ thuật”. Đó là sự tổng hòa một cách có ý thức và sự kết hợp tài tình của kỹ thuật và nghệ thuật. Từ bờ mái, bờ hồi uốn cong mềm mại đến những bộ vài kèo mà độc đáo nhất là vài vỏ cua, từ những đôi mắt cửa huyền bí đến những bức vách, mảng tường,… ngôi nhà gỗ Hội An là một kho sử liệu nghệ thuật, là bức thông điệp thẩm mỹ mà các lớp cha ông thuở trước đã truyền lưu liên tục cho các thế hệ tương lai.

Tác giả bài viết : Trần Ánh – Theo hoian.gov.vn

Leave a Comment

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Scroll to Top